Home » Studie van magie » Misvattingen over wicca

Misvattingen over wicca

 

Er circuleren nogal wat foute opvattingen rondom de neoheidense natuurreligie wicca. Ze zijn zo hardnekkig dat ze zelfs in encyclopedieën worden aangehaald alsof het de historische waarheid is. Omdat wicca in sommige landen als religie is erkend, staat het iedereen natuurlijk vrij om te geloven van hij of zij wil. Over het ontstaan en de achtergrond van deze traditie bestaan echter veel misverstanden, met name omdat ze op historisch drijfzand zijn gebouwd...

Pseudohistorische basis

Wicca-auteurs zoals Starhawk in haar bestseller 'Spiral Dance' (1979) nemen een loopje met de feiten zoals ze historisch bekend zijn, maar oefenden een enorme invloed uit op wat de huidige aanhangers van neoheidense bewegingen geloven.

Haar verhaal in het kort: Wicca ontstond meer dan vijfendertigduizend jaar geleden tijdens de laatste ijstijd. Deze op de natuur afgestemde, vrouw-respecterende, vreedzame en egalitaire cultuur heerste duizenden jaren in wat nu West-Europa is, totdat Indo-Europese indringers de regio overspoelden. Zij introduceerden krijgsgoden, ontwierpen wapens om mensen te doden, en vestigden een patriarchale beschaving. Toen kwam het christendom, dat uiteindelijk de heersende elite van Europa inspireerde om heidense religies te bestrijden. Starhawk beweert dat religieuze en seculiere autoriteiten vanaf de 14e eeuw een 400-jarige campagne begonnen om de oude religie uit te roeien door haar aanhangers te vervolgen en te beschuldigen samen te werken met de duivel. De meeste vervolgden waren vrouwen.

Dit verhaal is een echo van wat eerdere schrijvers als Margaret Murray (The Witch-Cult in Western Europe, 1921) en Gerald Gardner (Witchcraft Today, 1954) hadden beweerd. Deze laatste kan volgens de Britse historicus Ronald Hutton "de schepper van een tegencultuur-religie gebaseerd op een natuurgodin en een gehoornde god" worden genoemd.


"Heks" of "wicca(n)"?


Het verschil dat gemaakt wordt tussen 'heks' en 'wicca' of 'wiccan' is tegenwoordig niet altijd duidelijk. Oorspronkelijk zagen de volgelingen van de nieuwe religie in Engeland en in de VS af van de naam 'heksen' omdat dit te veel negatieve connotaties had. In verschillende groepen met neopaganistische opvattingen en ook binnen wicca zelf lijkt het echter alsof de benaming heks weer gangbaar wordt zonder dat dit in verband wordt gebracht met schadelijke magie.

Verschillende definities van hekserij

Een aantal van de foute beweringen over wicca hebben te maken met begripsverwarring. Als we het over “hekserij” hebben, kan dit namelijk drie mogelijke verschillende betekenissen hebben:

  1. de beoefening van tovenarij en hekserij wereldwijd. Het gaat om hekserij in tribale samenlevingen (Afrika, Nieuw-Guinea, Congo enz.) zoals ze door antropologen wordt bestudeerd;
  2. hekserij volgens de opvatting van de Europese heksenvervolgers als schadelijke, demonische magie;
  3. moderne neoheidense bewegingen zoals wicca met hun nadruk op eerbied voor leven en natuur. Bij wicca als ‘witte magie’ gaat het om een vermenging van rituele magie en religie.


Door deze categorieën van betekenissen door elkaar te halen, ontstaan misvattingen zoals de volgende:

 

Bewering: "Wicca is een eeuwenoude religie"


Fout: wicca ontstond in het midden van de 20e eeuw. De oprichter was de Engelsman Gerald Gardner, die zich op zijn beurt zwaar liet inspireren door de geschriften van de egyptologe Margaret Murray. Zij beweerde namelijk dat heksen in Europa werkelijk hadden bestaan als sekte die werd vervolgd door de christenen. Inmiddels is dat denkbeeld door onderzoekers als onwetenschappelijke fantasie verworpen. Wiccans blijven er echter in geloven, ondanks dat elk bewijs voor het bestaan van zulke sekte ontbreekt. Historisch wel juist is dat in veel premoderne westerse samenlevingen magie en hekserij deel uitmaakten van het volksgeloof. Van religie of van een sekte die duivels en demonen aanbad was er echter geen sprake. Dat negatieve beeld van de heks werd dominant vanaf de late middeleeuwen en zou ook onze sprookjesschrijvers beïnvloeden.

Bewering: “Wicca is de naam die Gardner aan zijn vorm van hekserij gaf”


Fout: Gardner benoemde de religie nooit als ‘wicca’, maar verwees naar de beoefenaars van zijn praktijk soms als ‘wica” (met één c). De religie zelf noemde hij "the Craft of the Wise", "witchcraft", of "the witch cult". Die laatste benaming nam hij over van Margaret Murrays heksencultus-hypothese.

 

Bewering: “Wiccans werden eeuwenlang vervolgd en bijna uitgeroeid”


Natuurlijk niet. Wicca's of wiccans zoals zelfverklaarde heksen zichzelf tegenwoordig noemen, bestonden nog niet ten tijde van de heksenvervolgingen in Europa (15e tot 18e eeuw). Tijdens de heksenvervolgingen werden overigens evenmin echte “heksen” veroordeeld. Het waren gewoon onschuldige slachtoffers, meestal vrouwen, die van hekserij verdacht werden. Uit de oudheid zijn wel verslagen bekend van vervolgingen van individuen die werden beschuldigd van tovenarij. Pas aan het einde van het eerste millennium konden zogenaamde heksen door de Kerk gestraft konden worden voor het bedrijven van magie en hekserij. Religieuze vervolging van vermeende heksen nam pas een aanvang in de 14e eeuw. Maar dit alles heeft dus niets te maken met 20e-eeuwse wicca.

 

Bewering: "Wicca is gekant tegen het christendom"


Fout. Deze misvatting is een beetje een uitvloeisel van de veronderstelling dat moderne wicca's de spirituele erfgenamen zijn van vervolgde heksen uit het verleden. Wicca s een tolerante religie. Het is dan ook niet nodig om het christendom of andere godsdienst af te zweren om wiccapraktijken te beoefenen: er zijn bijvoorbeeld christelijke, joodse en boeddhistische wiccans.

 

Bewering: "Wicca is geen religie"


Fout. Het idee om wicca als religie te erkennen stuit nog steeds op heel wat onbegrip. Bij religie denkt men in het christelijke Westen immers aan een sterk gecentraliseerde organisatie, lokale gebouwen (kerken) met in elke gemeente een priester, en één enkele mannelijke godheid. Van dit alles is bij wicca geen sprake. De meeste controverse is er rond het feit dat wiccans zich ook "heksen" noemen, waardoor christenen onterecht de associatie met satanisten maken. Nochtans is wicca nu in verschillende tolerante landen als religie aanvaard. Ook bijvoorbeeld in Nederland, waar immers godsdienstvrijheid heerst. Door een vrij complex geheel van leerstellingen met betrekking tot de spirituele aspecten van hun leven, alsook de ceremonieën en structuur, vond men in de VS reeds in de jaren 80 van de twintigste eeuw dat er voldoende grond was om wicca als religie te erkennen.

Bewering: "Wicca is een uitvloeisel van new age"


Dat klopt natuurlijk niet, want new age stamt pas uit de jaren zeventig van de 20e eeuw en is dus een nog veel jongere beweging. De meeste wicca's ontkennen dan ook de associatie met new age. De historicus van de nieuwe hekserij, Ronald Hutton, merkte in zijn studie The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft uit 2001 op dat wicca niet alleen ouder is dan new age, maar ook aanzienlijk verschilt in filosofie. Binnen wicca bestaan er in de praktijk veel variaties en interpretaties van de oorspronkelijke leer van Gerald Gardner ("de vader van de moderne hekserij", 1884-1964) en Doreen Valiente ("de moeder van de moderne hekserij", 1922-1999). Een van de meer oppervlakkige varianten, waarvan de aanhangers ironisch fluffy bunnies worden genoemd, neemt veel elementen op uit de new age-beweging. Per definitie nemen fluffy bunnies alles aan zonder het te onderzoeken of kritisch te bekijken, en gedragen zich niettemin als religieus verheven en ergerlijke betweters.

Bewering: “Heksen en wiccans hebben bijzondere krachten”


Onzin. Dat heksen over bijzondere krachten beschikken of beschikten, zoals kunnen vliegen en het uitspreken van vervloekingen, komt voort uit de onzinnige beschuldigingen van de heksenvervolgers tijdens de renaissance. Ook in het volksgeloof, in de oude wetgeving van Romeinen en in de Bijbel treft men veroordelingen aan van tovenarij, al wordt die niet ‘hekserij’ genoemd. Bijgeloof treft men aan in alle tijden en in vele culturen. Het is wel zo dat de nieuwe heksen rituelen uitvoeren, maar die hebben vooral te maken met het uitdrukken van een diepe verbondenheid tussen mens en natuur.

Bewering: "Een wiccan moet occulte kunsten beheersen, zoals divinatie"


Niet echt. Tarot, pendelen, wichelroedelopen, astrologische voorspellingen doen, enzovoort, hebben niet meteen een direct verband met wicca. Tijdens een initiatie, die verschillende jaren in beslag kan nemen, worden deze vaardigheden en kunsten echter wel vaak aangeleerd. Magische praktijken zoals voorspellen en het oproepen van geesten zijn dus toegestaan, maar maken geen integraal deel uit van wicca.

Bewering: "Wiccans spreken vervloekingen uit"


Neen. Dat zou eerder atypisch zijn voor wicca, dat op harmonie en weldoen gericht is. Ook hier is sprake van verwarring met stereotiepe verhaaltjes over kwaadwillige heksen en satanisten. Wiccans spreken wel magische spreuken uit en maken toverdrankjes die bedoeld zijn voor genezing, wijsheid, liefde en creativiteit. Sommige beoefenaars maken gebruik van runen of kaarsenmagie als middel om deze gewenste dingen op te roepen.

Bewering: “De nieuwe heksen aanbidden de duivel”


Dat wiccans aanbidders van de duivel zijn is fout. De duivel / Lucifer / Satan is een joods-christelijk begrip dat geen deel uitmaakt van wat aanhangers van wicca geloven. De ‘Gehoornde God’ wordt vanwege zijn uiterlijke gelijkenis verward met de duivel, met Satan, en ook het gebruik van het vijfpuntige pentagram leidt tot de verkeerde conclusie dat wicca iets met satanisme heeft te maken. Wicca is zijn eenvoudigste vorm een duotheïstische religie, met een vrouwelijke Grote Moedergodin (of Drievuldige Godin) en een mannelijke Gehoornde God. De Gehoornde God is een archetypische godheid. Gardner inspireerde zich ervoor op de Keltische Cernunnos en de Griekse god Pan als verpersoonlijkingen van de natuur, het leven en het dierlijke instinct. Gardner presenteerde zijn gehoornde mannelijke god als de God van de heksen uit de oudheid en werd hierin gesteund door de heksencultustheorie van de Britse antropologe Margaret Murray. De hoorns zijn traditioneel een heilig symbool van viriliteit, en mannelijke goden met horens of geweien waren gebruikelijk in de heidense religieuze iconografie uit de oudheid.

Bewering: "Alle wiccans zijn feministen"


Niet helemaal juist. Hoewel het juist is dat sommige wiccans (individu's en groepen) zich aangetrokken voelen tot dit geloof vanwege de Godin, en haar ook meer belang toedichten, bestaan er binnen het pantheon van wicca gewoon ook mannelijke goden. Wicca staat dus eerder voor gelijkheid van het mannelijke en vrouwelijke beginsel, en niet voor vrouwelijke superioriteit. In sommige tradities echter, met name in de feministische tak van Wicca (Dianic Wicca, ontstaan in de Verenigde Staten in de jaren 70), wordt de Godin gezien als compleet, en wordt de God zelfs helemaal niet aanbeden. De focus ligt hier dus wel op matriarchaal feminisme.

Bewering: "Het Boek der Schaduwen is een boek waarin heksen al eeuwenlang hun kennis doorgeven"


Fout. Ten eerste bestond er zoals gezegd helemaal geen sekte met heksen uit eeuwenoude tijden, en ten tweede is het een traditie die Gardner, de oprichter van wicca, in de 20e eeuw is begonnen. Dit idee voor een "heksengrimoire' waarin de heks alles opschreef wat ze had geleerd (spreuken, rituelen, recepten enz.), had Gardner dan weer aan de Engelse occultist Aleister Crowley ontleend. Grimoires bestonden weliswaar al in de late middeleeuwen, en zouden veel invloed uitoefenen op later opgerichte magische orden. Gardners 'Book of Shadows' was eerder een individueel dagboek dat de heks in de traditie van wicca bijhield.

Conclusie


Ondanks het feit dat wicca oorspronkelijk de 20e-eeuwse uitvinding is van één man, blijven veel aanhangers ervan overtuigd dat hun nieuwe religie op de een of andere manier een voortzetting is van een geheime (ondergrondse) godsdienst van heksen die gedurende duizenden jaren verborgen bleef tot de Kerk hen begon te vervolgen. Ze benadrukken hierbij de overeenkomsten tussen heidense gebruiken uit de oudheid en de opvattingen en praktijken van hun geloof. Wicca combineert weliswaar overlevende volkstradities met moderne elementen, wat men synchretisme noemt. En het is losjes gebaseerd op allerlei West-Europese heidense gebruiken en (magische) rituelen die eeuwenlang werden uitgevoerd in het kader van de cycli der seizoenen, zoals de viering van de oogst. De continuïteit die ze menen te zien in de hekserij van vroeger en nu kan echter niet worden aangetoond en is bijzonder ongeloofwaardig.


Bronnen en referenties

Ronald Hutton (2001), The Triumph of the Moon: A History of Modern Pagan Witchcraft, Oxford University Press. Kindle-versie (geen ISBN)
Ronald Hutton, Paganism and Polemic: The Debate over the Origins of Modern Pagan Witchcraft. Artikel in tijdschrift 'Folklore', april 2000.
Michael D. Bailey (2006), Magic and Superstition in Europe: A Concise History from Antiquity to the Present. ISBN=978-0742533875