Home » Hekserij

Hekserij

Hekserij verwijst meestal naar het vermeende gebruik van bovennatuurlijke of magische krachten om andere leden van de gemeenschap te schaden, hoewel er bij hekserij soms wel sprake is van een gunstig effect. Deze associatie met het kwaad wordt door moderne wicca's evenwel beschouwd als denigrerend tegenover hun religie.

Dubbelzinnige term

De term hekserij is op zich nogal dubbelzinnig, want het wordt gebruikt in verschillende historische, antropologische, religieuze en mythologische contexten. Bij het gebruik van de term wordt soms onderscheid gemaakt tussen slechte en goede hekserij, waarbij het laatste vaak met genezing in verband wordt gebracht, mogelijk als een tegenmaatregel voor de gevolgen van slechte hekserij. Iemand die hekserij praktiseert wordt een heks genoemd (van het Duitse hexe).

Geloof in hekserij

Geloof in hekserij is wijdverspreid en komt wereldwijd voor in verschillende samenlevingen en culturen. In West-Europa is het meestal geassocieerd met de heksenjachten van het vroegmoderne Europa (14e-18e eeuw). Het stereotype van de heks als een wezen dat een verbond sluit met de duivel en naar sabbats vliegt is grotendeels gebaseerd op de verhalen die heksenjagers verspreidden over een godslasterlijke sekte die de christelijke samenleving bedreigde. In het midden van de 20e eeuw was er een groeiende interesse in hekserij onder de vorm van neopaganisme. De Wicca's en andere groepen beweerden de erfgenamen te zijn van een oude, voorchristelijke religie van heksen die in de vroegmoderne tijd werden vervolgd door de kerk, en om uitroeiing te vermijden ondergronds waren gegaan. Neopaganisten baseren hun overtuigingen over zo'n heidense cultus vaak op theorieën van 19e- en begin 20e- eeuwse geleerden zoals Margaret Murray, die overtuigd waren van het werkelijke bestaan van zulke vervolgde sekten. Deze heksencultus-hypothese wordt nu door de meeste moderne onderzoekers van de hekserij als hoogst onwaarschijnlijk verworpen.

Heksenjacht

Heksenjacht was en is geen exclusief Europees fenomeen. Het is nog steeds een vreselijke dagelijkse realiteit in sommige regio's van Afrika waar heksenjachten slachtoffers blijven maken. De vervolgden krijgen de schuld bij verdachte sterfgevallen in de gemeenschap, mislukte oogsten of verspreiding van ziekten.

Studie van hekserij

De geschiedenis van de hekserij begint niet, zoals velen menen, met de heksenvervolgingen van de 16e en 17e eeuw. De wortels van de hekserij strekken zich uit tot in de klassieke oudheid en waarschijnlijk vroeger dan dat. Over hekserij bestaan verschillende boeiende theorieën en verhalen die ons heel wat vertellen over hoe in vroeger tijden over een heks gedacht werd. Vragen die daarbij gesteld kunnen worden zijn:

  • Waren er mensen die zichzelf als heksen beschouwden?
  • Als dat zo was, wat deden ze dan of geloofden ze te doen?
  • Waren ze georganiseerd en hielden ze vergaderingen?
  • Wat te denken over die covens en sabbats?
  • Waar en wanneer begonnen de grote heksenvervolgingen? En wie begon het en om welke redenen? Om welke aantallen geëxecuteerden ging het daarbij?

Dergelijke vragen werden in de loop van de tijd door een aantal auteurs op verschillende wijze benaderd. Zij waren hiermee ook bepalend voor de beeldvorming rond de (Europese) heks. Niet alleen historici hebben zich gebogen over de geschiedenis van de hekserij en de manier waarop hekserij in samenlevingen functioneert, maar ook - sinds de 19e eeuw- bekende antropologen en sociologen. Dit alles maakt de studie van de hekserij tot een boeiend onderwerp.

Problematische definitie

Het definiëren van wat hekserij nu juist is, wordt bemoeilijkt door de verschillende ideeën en concepten die er historisch en geografisch van bestaan. Daarenboven is er niet zoiets als een gemeenschappelijk coherent systeem van geloofsartikelen die samenlevingen over hekserij gemeen hebben, want die ideeën veranderen soms radicaal en worden bijvoorbeeld vermengd met magie, tovenarij, religie, folklore en duivelaanbidding. Sommige samenlevingen beschouwen een heks als een persoon met bovennatuurlijke krachten, maar in het westen beoordeelde men in het verleden zo iemand als een gewone persoon die er bewust voor had gekozen om een heks te worden. Ook wordt er soms onderscheid gemaakt tussen goede en slechte hekserij, waarbij de goede heks de gemeenschap tegen kwade krachten beschermt.

Het begrip wordt in Europa vaak als synoniem voor wicca opgevat, maar dit laatste verwijst dan weer uitsluitend naar een variant van hekserij die pas in de 20e eeuw is ontstaan. Ook het begrip sjamaan is niet zonder meer gelijk te stellen aan 'heks'. Zo heeft een sjamaan vooral een genezende functie binnen de samenleving en geniet een veel hogere status dan een heks. Een ander verschil is, dat een sjamaan binnen zijn gemeenschap wordt opgeleid voor zijn taak, terwijl een heks geacht wordt te beschikken over aangeboren magische krachten. Er bestaat dus geen eenduidige definitie van wat hekserij is of wat een heks is. Eén ding is zeker: de uitbeelding van de heks in de westerse literatuur, theater en film heeft weinig of niets te maken met het fenomeen van de heks in vroegere of nu nog bestaande samenlevingen.

Vermits de antropologie als wetenschap baat heeft bij een preciezere omschrijving van terminologie in verband met magie, hekserij en tovenarij, is het werk van Evans-Pritchard "Witchcraft amongst the Azande" uit 1937 van fundamenteel belang geweest.